در این روزها که مسئله فلترینگ پیام رسان تلگرام جزو یکی از مسائل مهم زندگی روزمره مردم ایران و بسیاری از رسانه ها قرار گرفته است.

تاثیر فیلترینگ تلگرام بر رفتار کاربران شبکه های اجتماعی؛

بررسی علت شتابزدگی کاربران در انتشار اطلاعات

مریم سبحانی فرد ـ کارشناس ارتباطات

در این روزها که مسئله فلترینگ پیام رسان تلگرام جزو یکی از مسائل مهم زندگی روزمره مردم ایران و بسیاری از رسانه ها قرار گرفته است، هرگونه پیامی حاوی کلیدواژه "تلگرام" برای مخاطب جذاب و قابل توجه است. اما الگوی رفتاری مخاطبان در فضای مجازی نشان می دهد بازنشر پیام ها در این خصوص اعم از خبری و غیر خبری، با شتابزدگی بیش از حد از سوی مخاطب همراه است.

با رصد اتفاقات این روزها می توان ویژگی های رفتاری مخاطب در فضای مجازی را مورد بحث قرار داد؛ به عنوان نمونه در روزهای گذشته یکی از اپراتورهای تلفن همراه با برداشتن فیلترینگ از این پیام رسان، چند دقیقه ای همه نظرها را نه به خود بلکه به این پیام رسان مجددا جلب کرد. اما رفتار مخاطب در فضای مجازی در برخورد با این مسئله چه بود؟

همانطور که مشاهده شد، در دقایق ابتدایی برداشتن فلترینگ توسط آن اپراتور، انتشار انبوهی از پیام ها در شبکه های مختلف اجتماعی و پیام رسان ها خبر از "رفع فیلترینگ تلگرام" می داد! این در حالیست که چنین واقعیتی وجود نداشت.

البته این الگوی رفتاری تنها در این برهه از زمان از سوی مخاطبان در فضای مجازی سر نزده است بلکه شتابزدگی در نشر اطلاعات مدت هاست که نه تنها در میان مخاطب عام دیده می شود بلکه صاحبان رسانه نیز به نوعی به آن دچار هستند.

لاسول در مدل ارتباطی خود پنج سوال مطرح می کند؛ چه کسی؟، چه می گوید؟، از چه کانالی؟، به چه کسی؟ و با چه تاثیری؟، این ها پنج عنصر فراگرد ارتباطی لاسول هستند. این مدل ارتباطی نشان می دهد همه عوامل از جمله فرستنده(منتشرکننده)، پیام(اطلاعات)، گیرنده پیام(مخاطب)، کانال ارسال پیام(رسانه) و میزان تاثیرگذاری پیام، همگی از اهمیت خاصی در برقراری ارتباط برخوردارند.

دکتر ساروخانی در کتاب "اندیشه های بنیادین علم ارتباطات" در این باره می نویسد: مطالعه علمی فراگرد ارتباطات، گرایش به تمرکز بر یکی از این پرسش‌ها یا دیگر پرسش‌های آن دارد. بنابراین محققانی که پرسش "چه کسی" را به عنوان ارتباط گر مورد تحقیق قرار می‌دهند، به عواملی می‌نگرند که آغازگر و هدایت کننده ی کنش ارتباطی است، این زیربخش از حوزه تحقیق را "تحلیل کنترل" می‌نامند. متخصصانی که کانون توجه خود را بر روی پرسش "چه می‌گوید" متمرکز می‌سازند، عنوان "تحلیل محتوا" را بر می گزینند. کسانی که اساسا به رادیو، مطبوعات، سینما و دیگر مجاری ارتباطی توجه دارند، "تحلیل رسانه" را در نظر دارند. هنگامی که توجه اصلی به اشخاصی باشد که تحت تأثیر رسانه ها قرار می گیرند، ما از "تحلیل مخاطب" صحبت می‌کنیم و اگر پرسش‌ها مربوط به تأثیر بر مخاطبان باشد، مسئله مورد مطالعه، "تحلیل اثر" نامیده می شود.

بنابراین با در نظر گرفتن ماهیت عناصر مدل ارتباطی لاسول، می توان نیم نگاهی نیز به اهمیت ارتقای مهارت های سواد رسانه ای در میان عموم کاربران فضای مجازی داشت.

دکتر افخمی عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی در این باره معتقد است؛ «سواد رسانه‌ای تعاریف متعددی دارد، اما به صورت کلی به معنی توانمند کردن شهروندان در ارتباط با رسانه هاست و این توانمندی در پاسخ به پنج سوال ایجاد می‌شود:

یک: این پیام از چه فرآیندی عبور کرده است؟ دو: رسانه‌ای که این پیام را پخش می‌کند چه ویژگی‌هایی دارد و مالکیت آن را چه کسی یا کسانی دارا هستند؟ سه: ویژگی‌های خود رسانه چیست و چه نوع بیانی دارد؟ به عبارتی پیام‌های این رسانه در چه قالب‌ها و ژانرهایی ارائه می‌شود؟ چهار: رسانه مذکور چه بردی دارد و چه گروهی از مخاطبان را در‌بر می‌گیرد و آیا من در این گروه مخاطبان جای می‌گیرم یا خیر؟ پنج: هر پیام از رسانه مذکور با ویژگی‌های خاص خودش چه تاثیراتی بر من خواهد داشت؟

هر مخاطب به عنوان کسی که در معرض پیام قرار می‌گیرد، به کمک پاسخ این سوالات می‌تواند حق انتخاب داشته باشد که چه پیامی را بپذیرد و چه پیامی را نپذیرد و این همان سواد رسانه‌ای است.» (جام جم: ۱۳۹۵)

با مطالعه این دو دیدگاه، یعنی تحلیل (محتوا، رسانه، مخاطب، اثر، ارتباط گر) و فراگیری مهارت های سواد رسانه ای، می توان بروز آشفتگی و شتابزدگی را در رفتار کاربران فضای مجازی هنگام وقوع رویدادهای ساده ای همچون "رفع فیلترینگ تلگرام توسط یک اپراتور تلفن همراه برای چند دقیقه در شبانه روز" علت یابی کرد.

در عصر کنونی با گستردگی روز افزون عرصه ارتباطات، هر فرد با دسترسی آسان به اینترنت، در معرض حجم انبوهی از اطلاعات و «گستره نامحدود محتوا» قرار می گیرد. از یک طرف فرد بدون تحلیل محتوا و با بی توجهی به ارسال کننده پیام و بدون شناخت ماهیت رسانه، سیاست و خط مشی آن، با موج های رسانه ای همراه شده و بعضا ناخواسته به عامل تحقق اهداف همان رسانه ها تبدیل می شود. شاید تصور شود با پیشرفت های سریع تکنولوژی، قصه "مخاطب منفعل" به سر رسیده اما همچنان می بینیم که نسل مخاطبان منفعل همچنان پابرجاست.

از طرف دیگر در کنار وجود بستر تبادل سریع اطلاعات در اینترنت، بسیاری از کاربران فضای مجازی برای پیشی گرفتن از دیگر کاربران در انتشار اطلاعات، شتابزده عمل می کنند و آشفتگی ناشی از این رفتار موجب انتقال اطلاعات نادرست در سطح وسیع می شود. لذا باید به این باور برسیم که سرلوحه قرار دادن این اصطلاح که "هرکس اول منتشر کرد، برنده است"، همیشه جواب نمی دهد.

جامعه روابط عمومی